Zapomniane echa dawnych świąt: Wielkanoc na polskiej wsi

O tych unikalnych, a dziś niemal całkowicie zapomnianych tradycjach, opowiada Joanna Medycka z Muzeum Kultury Ludowej w Osieku nad Notecią.

Wyobraźmy sobie wielkanocną sobotę. Zamiast ciszy oczekiwania, na wsiach rozbrzmiewały głośne okrzyki. To "przywoływki" – specyficzny rytuał, który dziś mógłby uchodzić za dość kontrowersyjny. Młodzi mężczyźni wspinali się na dachy domów lub wysokie drzewa, by stamtąd ogłosić całej okolicy, co czeka miejscowe dziewczęta w poniedziałek.

- W północnej Wielkopolsce przed Wielkanocą, zazwyczaj w sobotę, wchodził chłopak na dach domu albo na drzewo i wtedy wywoływał, jakie dziewczyny zostaną oblane i iloma wiadrami wody. Jednocześnie wymieniał też wady danej dziewczyny – wspomina Joanna Medycka.

Była to swoista zapowiedź nadchodzącego Lanego Poniedziałku, ale też moment publicznej oceny charakteru i urody panny. Im więcej wiader wody zapowiedziano, tym większym zainteresowaniem cieszyła się dziewczyna – nawet jeśli przy okazji musiała wysłuchać kilku cierpkich słów na temat swojego lenistwa czy uporu.

Choć dziś Lany Poniedziałek kojarzymy wyłącznie z wodą, dawniej arsenał "miłosnych zaczepek" był szerszy. Chłopcy biegali za dziewczętami, uderzając je po nogach gałązkami wierzby lub kłującym jałowcem. Co ciekawe, tradycja ta zakładała sprawiedliwy rewanż.

-To chłopcy biegali za dziewczętami, uderzali je po nogach, a z kolei we wtorek odwdzięczały się im dziewczyny pięknym za nadobne – wyjaśnia ekspertka z osieckiego skansenu.

Ten wielkanocny wtorek był dniem, w którym role się odwracały, a panny mogły bez karnie odegrać się na swoich oprawcach, co nadawało świętom dynamiki i humoru, których dziś w sformalizowanym świętowaniu często nam brakuje.

Największe zaskoczenie czekałoby nas jednak przy wielkanocnym stole. Zapomnijmy o sałatkach jarzynowych czy pieczonych mięsach podawanych na gorąco. Dawne śniadanie było proste i składało się wyłącznie z produktów poświęconych. Co więcej, nie znano popularnego dziś zwyczaju dzielenia się jednym jajkiem z tej samej ćwiartki.

Na dawnym stole królowały:

• Osobne jajka: Każdy domownik otrzymywał własne, całe jajko.
• Kraszanki: Jajka barwione na jeden kolor (naturalnymi barwnikami). Pisanki z misternymi wzorami pojawiły się w tym regionie znacznie później.
• Postne dodatki: Chrzan, sól, chleb.
• Baranek z masła: Zanim nastała era figurek z cukru czy czekolady, to masło formowano w kształt baranka.
• Kawałek babki: Słodki akcent kończący posiłek.

W dawnych czasach wszystko spożywano na zimno. Był to czas wielkiej dyscypliny kulinarnej, gdzie każdy kęs miał wymiar symboliczny i religijny. Choć dzisiejsze święta są znacznie bardziej wystawne, warto pamiętać o tych surowych, ale pełnych autentyczności zwyczajach, które przez wieki budowały tożsamość mieszkańców naszych wsi.