Most, na którym zatrzymał się czas. Tajemnica Jastrowia

TWOJE7DNI | REPORTAŻ PREMIUM 008 | HISTORIA I TAJEMNICE PÓŁNOCNEJ WIELKOPOLSKI

Jadąc z Jastrowia w kierunku Złotowa, trudno nie zwrócić uwagi na niezwykłą konstrukcję widoczną wśród drzew. Stalowy most, który nie prowadzi już na drugi brzeg. Wygięte przęsło zawieszone nad rzeką. Pozostałość po linii kolejowej, której od dawna nie ma.

Większość kierowców po prostu jedzie dalej. Niektórzy być może zastanawiają się, dlaczego most ma tak dziwny kształt. Inni znają jego historię i wiedzą, że właśnie mijają jedną z najbardziej charakterystycznych pamiątek wojennych północnej Wielkopolski.

Sam przejeżdżałem tędy wielokrotnie. Most trudno pomylić z jakąkolwiek inną konstrukcją. Nie jest zwykłą ruiną ani fragmentem dawnego torowiska. To potężna stalowa przeprawa, która ponad osiemdziesiąt lat temu utraciła swoją pierwotną funkcję, ale pozostała niemym świadkiem wojennego dramatu.

Postanowiłem ponownie odwiedzić to miejsce. Tym razem nie chciałem poprzestać na spojrzeniu z drogi.

Chciałem podejść bliżej. Zobaczyć stalowe belki, dawne kolejowe podkłady, przyczółki i ślady zniszczeń. A przede wszystkim spróbować zrozumieć historię mostu, który miał zostać zniszczony, lecz wciąż pozostaje nad Gwdą.

Byłem tutaj już kilka lat wcześniej, ale wówczas oglądałem most z przeciwległego brzegu rzeki. Tym razem zamierzałem dotrzeć do niego od strony dawnego nasypu kolejowego.

Jest połowa września. Przyjeżdżam na niewielki leśny parking przy drodze prowadzącej z Jastrowia do Złotowa.

W nocy padał deszcz. Ziemia pozostaje wilgotna, a leżące na ścieżkach liście są mokre. Nie jest to pogoda, która szczególnie zachęca do spacerów po stromych leśnych zboczach.

Ale cel mojej wyprawy znajduje się niedaleko.

Tuż przy parkingu stoi tablica informacyjna. To właśnie tutaj można rozpocząć poznawanie historii mostu.

Na tablicy umieszczono fotografie, mapę, techniczny schemat przęsła oraz opis budowy dawnej linii kolejowej. Są także najważniejsze daty.

1914 rok. Otwarcie połączenia.

1945 rok. Zniszczenie przeprawy.

Dwie daty, które dzieli zaledwie trzydzieści jeden lat, ale które opowiadają o zupełnie różnych światach.

Pierwsza oznacza rozwój, inwestycje i nowe możliwości komunikacyjne. Druga przypomina o wojnie, śmierci i zniszczeniu.

Kiedyś takich tablic tutaj nie było. Odwiedzający mogli oglądać most, ale niewiele dowiadywali się na miejscu o jego prawdziwej historii. Dzisiaj jest inaczej. Tablica opatrzona oznaczeniami samorządu Jastrowia i Nadleśnictwa Jastrowie pozwala poznać najważniejsze fakty jeszcze przed rozpoczęciem spaceru.

To ważne, bo bez tych informacji można dostrzec jedynie niezwykłą stalową ruinę. Tymczasem za nią kryje się znacznie więcej.

Ruszam w kierunku lasu.

Po kilku metrach docieram do betonowego wiaduktu. Jego łuk przerzucono nad leśną drogą, a po obu stronach wznoszą się ziemne skarpy. Beton nosi ślady upływu czasu. Widać mech, wilgoć i współczesne napisy pozostawione na ścianach.

Wiadukt wciąż jest czytelnym fragmentem dawnej infrastruktury kolejowej.

Można przejść pod nim, ale moja droga prowadzi inaczej.

Po lewej stronie znajduje się wąska ścieżka, którą trzeba wspiąć się na dawny nasyp. Podejście nie jest szczególnie długie, jednak po nocnym deszczu wymaga ostrożności.

Mokre liście potrafią być zdradliwe.

Trzeba uważnie stawiać stopy, aby nie poślizgnąć się na wilgotnej ziemi. W takich warunkach nawet krótki fragment leśnej ścieżki może okazać się bardziej wymagający, niż wygląda z dołu.

Wchodzę na nasyp.

Przede mną ciągnie się dawna trasa kolejowa, dzisiaj przypominająca zwykłą leśną drogę. Po obu stronach rosną drzewa i gęste krzewy. Nie ma tu szyn ani kolejowych słupów. Pozostało jednak charakterystyczne ukształtowanie terenu.

Patrząc na tę ścieżkę, próbuję wyobrazić sobie, że ponad sto lat temu prowadziła tędy linia kolejowa. Że po przygotowanym nasypie przejeżdżały pociągi, a za chwilę pokonywały Gwdę po stalowej przeprawie.

Dzisiaj jest cicho.

Słychać jedynie odgłosy lasu.

Idę dalej.

Zanim dotrę do mostu, warto na chwilę cofnąć się w czasie.

Na początku XX wieku Jastrowie znajdowało się w granicach Cesarstwa Niemieckiego. Rozbudowa sieci kolejowej odgrywała wówczas ogromną rolę w rozwoju gospodarczym tych terenów.

Kolej umożliwiała szybciej i sprawniej przewozić surowce, produkty przemysłowe oraz pasażerów. Dla wielu mniejszych miejscowości połączenie z większą siecią kolejową oznaczało nowe możliwości.

Właśnie w takich okolicznościach powstała linia Jastrowie–Węgierce.

Jak informuje Urząd Gminy i Miasta Jastrowie, 10 września 1914 roku oddano do eksploatacji 13,5-kilometrowy odcinek z Jastrowia do Węgierc. Jednocześnie uruchomiono jedenastokilometrowe połączenie Węgierc ze Złotowem.

Budowę prowadziły Pruskie Koleje Państwowe.

Jeszcze w tym samym roku rozwijano dalsze połączenie w kierunku Wałcza. Odcinek z Węgierc do Wałcza, liczący 38,6 kilometra, otwarto 25 listopada 1914 roku.

W ten sposób powstało kolejowe połączenie Jastrowia z Wałczem.

Warto zwrócić uwagę na daty.

We wrześniu 1914 roku Europa pogrążona była już w I wojnie światowej. Mimo trwającego konfliktu w okolicach Jastrowia zakończono budowę kolejnego odcinka linii i oddano do użytku most nad Gwdą.

Inwestycja nie miała służyć turystom podziwiającym krajobraz.

Była przedsięwzięciem gospodarczym.

Według jastrowskiego samorządu budowa linii miała przyczynić się do ożywienia gospodarki regionu pilskiego. Wzdłuż Gwdy rozwijał się przemysł związany z wykorzystaniem zasobów okolicznych lasów. W 1914 roku uruchomiono między innymi fabrykę tektury w Tarnówce. Rozpoczynano również inwestycje w elektrownie wodne na rzece.

Kolej miała zapewniać sprawną komunikację.

Trudno dzisiaj na podstawie zachowanego mostu odtworzyć dokładny ruch pociągów czy ustalić, jakie towary przewożono tędy w poszczególnych latach. Nie ma jednak wątpliwości, że przeprawa powstała jako część regularnej infrastruktury kolejowej.

Przez około trzydzieści lat most służył celowi, dla którego został zaprojektowany.

Aż przyszła wojna.

Sam most był imponującym osiągnięciem ówczesnej inżynierii.

Według informacji umieszczonych na tablicy przy przeprawie i opublikowanych przez Urząd Gminy i Miasta Jastrowie jego stalową konstrukcję wykonała w 1914 roku szczecińska firma J. Gollnow u. Sohn.

Przeprawę zaprojektowano jako stalowy most kratownicowy z dolnym pasem parabolicznym. Konstrukcja przenosiła jeden tor kolejowy nad korytem Gwdy.

Całkowita długość mostu wynosiła około 60 metrów, a rozpiętość podporowa około 40 metrów.

Dwa główne dźwigary kratownicowe rozstawiono w odległości 3,6 metra. Ich wysokość sięgała 4,8 metra. Cały pomost miał około czterech metrów szerokości.

Most osadzono na betonowych przyczółkach, które wyłaniały się z wysokich nasypów po obu stronach rzeki.

Takie rozwiązanie pozwalało przeprowadzić tor kolejowy na odpowiedniej wysokości nad lustrem wody.

Dzisiaj, oglądając dawny schemat konstrukcyjny, można zobaczyć, jak starannie zaprojektowano przeprawę. Dźwigary miały regularny przebieg, a całość tworzyła jednolitą stalową konstrukcję.

Patrząc na współczesne fotografie mostu, trudno uwierzyć, że jeszcze w pierwszej połowie XX wieku tor przebiegał tędy w normalnym położeniu.

Dzisiaj jest inaczej.

Stal została dramatycznie wygięta.

Drewniane podkłady opadają w stronę wody.

Konstrukcja przypomina zatrzymany w połowie katastrofy ogromny mechanizm.

A jednak przetrwała.

Przede mną pojawia się most

Wracam myślami do wrześniowego spaceru.

Idąc dawnym nasypem, docieram wreszcie do miejsca, w którym kończy się leśna ścieżka, a zaczyna potężna stalowa konstrukcja.

Z bliska most robi jeszcze większe wrażenie niż z drogi.

Widać, jak bardzo zdeformowane zostało przęsło. Dawne torowisko opada w dół, a stalowe belki tworzą niezwykły układ. Drewniane podkłady nadal znajdują się na konstrukcji, choć wiele z nich jest mocno zniszczonych.

Patrzę na most i zastanawiam się, jak ogromna siła musiała doprowadzić do tak poważnego uszkodzenia.

Przede mną znajdują się dziesiątki ton stali, połączonej nitami i wspornikami.

Most ma ponad sto dziesięć lat.

Od jego wojennego zniszczenia minęło ponad osiemdziesiąt.

A jednak nie został rozebrany.

Nie zniknął w hutniczym piecu.

Pozostał tutaj, nad Gwdą, ukryty częściowo wśród drzew, ale doskonale widoczny z pobliskiej drogi.

Schodzę kilka metrów niżej. Dopiero stąd widać jego potęgę

Postanawiam przyjrzeć się konstrukcji z jeszcze bliższej odległości.

Schodzę dwa, może trzy metry poniżej dawnego nasypu, wydeptaną ścieżką prowadzącą w dół zbocza.

Nie docieram nad sam brzeg rzeki.

Po nocnym deszczu ziemia jest wilgotna, dlatego zachowuję ostrożność. W takich warunkach łatwo się poślizgnąć, szczególnie na zboczu porośniętym roślinnością.

Zatrzymuję się w miejscu, z którego doskonale widzę stalowe elementy mostu.

I dopiero tutaj naprawdę dociera do mnie skala tej budowli.

Potężne dźwigary, ukośne wzmocnienia, grube stalowe belki i niezliczone nity tworzą skomplikowaną konstrukcję. Każdy element ma swoje miejsce. Każde połączenie wykonywano z myślą o przenoszeniu ciężaru kolejowych składów.

Z bliska widać również ślady upływającego czasu.

Na stali pojawiła się rdza. W wielu miejscach powierzchnię pokrywają przebarwienia, mech i osady. Drewno jest znacznie bardziej zniszczone. Niektóre podkłady pękły, inne straciły swój pierwotny kształt.

A jednak to właśnie stal zwraca moją największą uwagę.

Konstrukcja sprawia wrażenie niezwykle solidnej.

Patrząc na masywne elementy kratownicy, trudno uwierzyć, że mają ponad 110 lat i przez tak długi czas były wystawione na działanie deszczu, śniegu, mrozu i wilgoci.

Oczywiście sam wygląd nie przesądza o rzeczywistym stanie technicznym mostu. Ocena wytrzymałości wymagałaby specjalistycznych badań. Uszkodzona przeprawa nie nadaje się do przechodzenia.

Ale jako dzieło dawnej inżynierii nadal robi ogromne wrażenie.

Z tej perspektywy widać również, jak poważnie zostało zdeformowane przęsło. Konstrukcja utraciła swoje pierwotne podparcie i położenie. Jej stalowe elementy pozostały jednak połączone, tworząc rozpoznawalny kształt mostu.

Stojąc w pobliżu, zastanawiam się nad ludźmi, którzy ponad sto lat temu zaprojektowali i wykonali tę przeprawę.

Nie mogli przecież wiedzieć, jaki los czeka ich dzieło.

Budowali most, który miał łączyć dwa brzegi.

Trzy dekady później wojna doprowadziła do przerwania tego połączenia.

Luty 1945. Kiedy wojna dotarła nad Gwdę

Historia mostu zmieniła się dramatycznie w ostatnich miesiącach II wojny światowej.

Przeprawa miała znaczenie nie tylko jako część linii kolejowej, lecz także jako możliwe miejsce przekroczenia rzeki.

To pytanie okazuje się trudniejsze, niż można byłoby przypuszczać.

Kto i kiedy wysadził most? Historia nie jest jednoznaczna

Przy przeprawie można odnieść wrażenie, że wszystko jest oczywiste.

Most został uszkodzony podczas wojny. Wygięte przęsło pozostało nad rzeką. Minęły dziesięciolecia, a konstrukcja nadal przypomina o tamtych wydarzeniach.

Jednak gdy zaczniemy dokładniej analizować dostępne dokumenty, pojawia się istotna różnica między opisami.

W starszym materiale Urzędu Gminy i Miasta Jastrowie zapisano, że w lutym 1945 roku most został uszkodzony przez wycofujące się wojska niemieckie.

W tym samym opracowaniu znalazła się jednak dodatkowa informacja.

Według przywołanych tam nowszych ustaleń most miał zostać jedynie przygotowany do wysadzenia, a dopiero podczas próby przeprawy polskich żołnierzy konstrukcja oberwała się i zawisła nad wodą.

Nowszy przewodnik samorządowy opisuje natomiast most jako podminowany i uszkodzony przez wycofujące się siły niemieckie. Podaje też, że częściowo oberwana konstrukcja pozostała zawieszona nad lustrem rzeki.

Różnią się przede wszystkim opisem tego, w jakich okolicznościach doszło do ostatecznego oberwania przęsła.

Nie ma jednak podstaw, aby na podstawie tych materiałów odtwarzać dokładną chwilę wybuchu, podawać liczbę założonych ładunków lub przypisywać konkretnemu żołnierzowi decyzję o ich użyciu.

Takich informacji nie potwierdzają dostępne źródła.

Możemy natomiast stwierdzić, że most został uszkodzony podczas działań wojennych w lutym 1945 roku, a jego konstrukcja utraciła pierwotne położenie i nie wróciła już do użytkowania kolejowego.

Wraz z zakończeniem wojny historia kolejowej przeprawy wcale się nie skończyła.

Nastąpił kolejny rozdział. Tym razem związany z powojennymi losami infrastruktury kolejowej na ziemiach przyłączonych do Polski.

Linia Jastrowie–Węgierce nie została odbudowana.

Jak wynika z informacji Urzędu Gminy i Miasta Jastrowie, w kilka miesięcy po zakończeniu działań wojennych rozpoczął się demontaż kolejowej infrastruktury.

Szyny, podkłady oraz inne elementy torowiska rozebrano, a następnie wywieziono do Związku Radzieckiego.

Taki sam los spotkał wiele innych połączeń kolejowych na dawnych terenach niemieckich.

Z dawnej inwestycji pozostały nasypy, fragmenty wiaduktów, przepusty i pojedyncze elementy infrastruktury.

Oraz stalowy most nad Gwdą.

Dlaczego go nie zabrano?

Oficjalne materiały samorządowe wskazują na trudności związane z demontażem uszkodzonej konstrukcji.

W przeciwieństwie do szyn i podkładów, które można było rozebrać na poszczególne elementy, uszkodzony most stanowił potężną, zdeformowaną całość.

Pozostawiono go na zniszczonych przyczółkach.

To właśnie dlatego możemy dzisiaj oglądać przeprawę w jej niezwykłej postaci.

Przez kilkadziesiąt lat konstrukcja pozostawała na miejscu, chociaż nie miała już znaczenia komunikacyjnego.

Dawna linia kolejowa przestała istnieć.

Rzeka płynęła dalej.

A most pozostał.

Z poziomu brzegu lepiej widać wysokość przęsła, jego monumentalną formę oraz to, jak wielka konstrukcja została umieszczona nad stosunkowo spokojnie płynącą rzeką.

Nie schodzę nad samą wodę.

Stalowe elementy znajdują się tuż przede mną. Widzę nity, połączenia konstrukcyjne, ślady korozji i uszkodzenia.

Trudno o bardziej namacalną lekcję historii.

W podręcznikach wydarzenia sprzed osiemdziesięciu lat przedstawiają daty, mapy i opisy.

Tutaj można zobaczyć ich materialny ślad.

Nie trzeba odtwarzać scen wojennych, aby zrozumieć, że były dramatyczne.

Wystarczy spojrzeć na most.

Nie tylko atrakcja. Również przestroga

Dzisiaj most nad Gwdą jest jedną z ciekawych historycznych atrakcji północnej Wielkopolski.

Wspominają o nim oficjalne materiały turystyczne, zarówno samorządu Jastrowia, jak i Lasów Państwowych.

Przyglądając się mostowi, zastanawiam się, jak naprawdę wyglądały jego ostatnie dni jako czynnej przeprawy.

Czy pociągi kursowały tutaj jeszcze w styczniu 1945 roku?

Kiedy przejechał ostatni skład?

Jak dokładnie przygotowano most do zniszczenia?

Co wydarzyło się w chwili, gdy konstrukcja utraciła podparcie?

Na te pytania nie znajduję jednoznacznych odpowiedzi w dostępnych materiałach urzędowych.

Nie chcę więc tworzyć historii, której nie potwierdzają dokumenty.

Jednak sam fakt, że wciąż pozostają pytania, pokazuje, jak ważne jest dokumentowanie takich miejsc.

Kiedyś nie było tutaj tablic informacyjnych. Oglądający most mogli opierać się przede wszystkim na opowieściach i własnych przypuszczeniach.

Dzisiaj gospodarze tego terenu zadbali o przekazanie podstawowych informacji historycznych.

Tablica przy parkingu pozwala dowiedzieć się, kiedy zbudowano przeprawę, jak wyglądała jej konstrukcja, z jaką linią kolejową była związana oraz dlaczego przestała być użytkowana.

Nie odpowiada na wszystkie pytania.

Ale daje punkt wyjścia do dalszego poznawania historii.

To szczególnie ważne w przypadku miejsc, których znaczenie nie zawsze jest oczywiste na pierwszy rzut oka.

Dla przypadkowego kierowcy może to być po prostu stary, zniszczony most.

Dla pasjonata kolei — przykład dawnej techniki.

Dla historyka — materialne świadectwo wydarzeń z lutego 1945 roku.

Dla mnie, stojącego wśród drzew przy jego stalowych dźwigarach, wszystkie te znaczenia łączą się w jedną opowieść.

Opowieść o budowaniu i niszczeniu.

O przemijaniu.

I o tym, że niektóre ślady przeszłości potrafią przetrwać znacznie dłużej niż ludzie, którzy byli świadkami dramatycznych wydarzeń.

Przyroda powoli odzyskuje dawną kolej

Patrząc na most, nie sposób nie zwrócić uwagi na jego otoczenie.

Dookoła rosną drzewa. W wielu miejscach gałęzie niemal dotykają stalowej konstrukcji. Na drewnianych podkładach pojawił się mech, a fragmenty dawnych nasypów zostały porośnięte krzewami.

Leśna ścieżka, którą dotarłem do przeprawy, nie przypomina już dawnej linii kolejowej.

A jednak nasyp nadal istnieje.

Podobnie jak betonowy wiadukt, który minąłem na początku spaceru.

To pozostałości inwestycji sprzed ponad stu lat.

Jego stalowe elementy, choć naznaczone korozją i poważnym uszkodzeniem, wciąż tworzą potężną kratownicę.

To właśnie ona sprawia, że miejsce ma tak szczególną atmosferę.

Przyroda i historia spotykają się tutaj dosłownie na kilku metrach przestrzeni.

Powoli kończę wizytę przy moście.

Jeszcze raz spoglądam na potężną konstrukcję. Na stalowe belki, stare podkłady i spokojną rzekę płynącą poniżej.

Zastanawiam się, jak najlepiej pokazać to miejsce czytelnikom.

Zdjęcia wykonane z poziomu nasypu i pobliskiego zbocza pozwalają zobaczyć szczegóły konstrukcji, ale nie oddają jej w całości.

Właśnie dlatego postanawiam wyciągnąć drona.

Pomysł wydaje się dobry, choć warunki nie są idealne.

Wokół rosną wysokie drzewa, a wolnej przestrzeni nie ma zbyt wiele. Trzeba zachować szczególną ostrożność, aby nie zahaczyć urządzeniem o gałęzie.

Nie chciałbym zakończyć wyprawy utratą drona.

Mimo to zależy mi na zdjęciu z góry.

To właśnie z tej perspektywy najlepiej będzie można zobaczyć, jak duża jest przeprawa, w jaki sposób przęsło opada w kierunku rzeki i jak mocno stalowa konstrukcja została zdeformowana.

Przygotowuję sprzęt.

Sprawdzam otoczenie.

Ostrożnie rozpoczynam lot.

Z góry most wygląda zupełnie inaczej.

Widać przebieg dawnego torowiska i całą potęgę stalowej kratownicy. Widać również Gwdę, która spokojnie przepływa pod konstrukcją, oraz drzewa otaczające przeprawę.

To obraz, którego nie można uzyskać z poziomu leśnej ścieżki.

I właśnie taki chciałem przywieźć z Jastrowia.

Jeszcze chwila ostrożnego manewrowania.

Zdjęcie wykonane.

Uff, udało się!

Dron wraca bezpiecznie, a ja mam fotografię pokazującą most w całej jego niezwykłej postaci.

Most, na którym zatrzymał się czas

Wracając leśną ścieżką w stronę parkingu, jeszcze raz myślę o historii tego miejsca.

Przez ponad trzydzieści lat most służył kolei.

Później nadszedł luty 1945 roku. Wojna zmieniła jego los nieodwracalnie.

Po zakończeniu walk rozebrano linię kolejową, a uszkodzonej przeprawy nie odbudowano.

Mijały lata.

Zmieniały się pokolenia, granice i świat wokół Jastrowia.

A most nadal stał nad Gwdą.

Dzisiaj jest czymś więcej niż nieczynną konstrukcją kolejową.

To świadectwo dawnej myśli technicznej i przypomnienie wojennych zniszczeń. Miejsce, które pozwala zrozumieć, jak kruche potrafi być to, co człowiek buduje przez lata.

Być może najbardziej niezwykłe jest jednak to, że zniszczenie przeprawy nie oznaczało jej całkowitego końca.

Most miał przestać istnieć jako połączenie kolejowe.

I przestał.

Ale nie zniknął z krajobrazu.

Nadal można zobaczyć go z drogi Jastrowie–Złotów. Nadal można zatrzymać się na niewielkim leśnym parkingu, przeczytać tablicę informacyjną i odnaleźć fragment dawnej historii północnej Wielkopolski.

Można stanąć w bezpiecznej odległości od konstrukcji i spojrzeć na stal, która pamięta początek XX wieku oraz dramatyczny koniec II wojny światowej.

I pomyśleć o tym, ile historii kryje się czasem tuż obok drogi, którą przejeżdżamy niemal bez zastanowienia.

Most nad Gwdą nie opowiada swojej historii słowami.

Robią to za niego wygięte dźwigary, stare nity, zniszczone podkłady i betonowe przyczółki.

Oraz cisza, która dzisiaj panuje w miejscu, gdzie kiedyś przejeżdżały pociągi.

Ponad 110 lat temu człowiek zbudował tutaj most, aby połączyć dwa brzegi rzeki.

Wojna przerwała to połączenie.

Ale nie zdołała wymazać jego historii.

Obejrzyj nasze poprzednie reportaże PREMIUM: