Góra Żydowska w Złotowie – wzgórze, które nie pozwoli o sobie zapomnieć

Historia Żydów w Złotowie jest starsza, niż mogłoby się wydawać. Pierwsza wzmianka o żydowskich mieszkańcach pochodzi już z 1578 roku – a więc ponad czterysta pięćdziesiąt lat temu. Od tamtej pory społeczność ta na stałe wpisała się w tkankę tego wielkopolskiego miasta, tworząc własne instytucje, miejsca kultu i – oczywiście – miejsce wiecznego spoczynku.

Złotowscy Żydzi zamieszkiwali uliczki skupione wokół synagogi, która przez stulecia stała na miejscu obecnego placu Paderewskiego. W 1690 roku gmina żydowska uzyskała oficjalną koncesję od arcybiskupa gnieźnieńskiego Stefana Wierzbowskiego, co było przełomem w jej formalnym funkcjonowaniu. Kilkadziesiąt lat później, w 1736 roku, kolejny przywilej nadali Augustyn i Marcin Działyńscy.

Dziś po synagodze, która w 1938 roku została wysadzona w powietrze przez nazistów, nie ma materialnego śladu. Ocalało jednak jedno wyjątkowe miejsce – wzgórze, na którym przez niemal trzysta lat spoczywali złotowscy Żydzi.

Góra Żydowska leży przy ulicy Jerozolimskiej, pomiędzy jeziorami Baba i Proboszczowskim. To położenie nie jest przypadkowe – wzgórze powstało na dawnym wale ochronnym, który w zamierzchłych czasach strzegł zalążków miasta Złotowa. Natura zadbała o resztę: stare dęby, z których część ma status pomników przyrody, mchem porośnięte kamienie i lustro wody widoczne ze szczytu.

To właśnie dzięki opisowi burmistrza Fryderyka Karola Brandta z 1926 roku wiemy, jak wyglądało to miejsce przed katastrofą, która nadeszła. Jego słowa brzmią niemal jak wiersz – pełen zachwytu nad naturalnością tego miejsca, nad harmonią, z jaką nagrobki wyrastały spośród traw i korzeni dębów. Brandt pisał o tym szczególnym nastroju, którego nie udało się uchwycić żadnemu nowoczesnemu cmentarzowi tamtych lat.

Nekropolia na Górze Żydowskiej działała przez blisko trzysta lat. Przez ten czas złożono na niej prochy wielu pokoleń złotowskich Żydów. Wśród spoczywających tu wybitnych postaci wymienia się rabina Jakuba Feiwila, który zmarł w 1694 roku, oraz rabina Akibę Beth aisch, zwanego "Pogromcą Ognia" – postacie, których legendy przetrwały do dziś.

Nagrobki reprezentowały różnorodność – od skromnych rozłupanych kamieni z ledwie widocznym napisem, po misternie wykute dzieła kamieniarskie. Obok bogato zdobionych macew stały drewniane pomniki, które z biegiem czasu traciły się w naturze. Te, które pochyliły się lub stoczyły ze wzgórza, mieszkańcy zbierali i układali w piramidę – symboliczną górę pamięci. Na jej szczycie umieszczono pamiątkową tablicę.

Wraz z dojściem nazistów do władzy los cmentarza był przesądzony. Po 1935 roku rozpoczęto systematyczną dewastację nekropolii. Kamienie nagrobne wyciągano z ziemi i wywożono – używano ich jako budulca pod fundamenty domów i do utwardzania dróg. To, co przez stulecia budowała złotowska gmina żydowska, znikało w zatrważającym tempie.

W 1938 roku wysadzono w powietrze synagogę przy placu Paderewskiego. Złotów tracił kolejne ślady obecności swoich żydowskich mieszkańców. Proces niszczenia trwał też po wojnie – nagrobki i fragmenty macew rozjechano i zasyp­ano, włączając w to plac w centrum miasta.

Przełom nastąpił niespodziewanie. W 1998 roku, podczas robót budowlanych prowadzonych w rejonie Hali Targowej przy ulicach Wańkowicza i Reymonta, robotnicy natrafili na coś niezwykłego. Spod asfaltu i bruku wyłoniło się ponad sto fragmentów macew – nagrobków usuniętych z Góry Żydowskiej dekady wcześniej.

Stowarzyszenie Miłośników Złotowa zadbało o to, by odnalezione fragmenty nie zostały ponownie zasypane. Złożono je w Muzeum Ziemi Złotowskiej, gdzie trafiły pod opiekę konserwatorów. Ze 143 odzyskanych fragmentów postanowiono zbudować lapidarium w miejscu dawnego cmentarza – piramidę z odłamków macew, ustawioną w najwyższym punkcie wzgórza. Na tablicy wyryto napis w trzech językach – polskim, niemieckim i hebrajskim: "Na wieczną pamiątkę ten pagórek został wzniesiony z kamieni starych grobów, by zachować honor tych, dla których pomniki postawiono."

Na wieczną pamiątkę ten pagórek został wzniesiony z kamieni starych grobów, by zachować honor tych, dla których pomniki postawiono.

Inskrypcja na lapidarium — w języku polskim, niemieckim i hebrajskim

Uroczyste odsłonięcie lapidarium odbyło się 6 listopada 2002 roku. Był to moment, który zamknął pewien trudny rozdział i jednocześnie otworzył nowy rozdział pamięci i pojednania. Projekt "Góra Żydowska w Złotowie miejscem pamięci" realizowany był przy wsparciu finansowym Akademii Rozwoju Filantropii w Polsce oraz Gminy Miasto Złotów.

Muzeum Ziemi Złotowskiej wykonało pełną dokumentację i inwentaryzację ocalałych fragmentów nagrobków. Piramida z odłamków macew stanęła dokładnie w najwyższym punkcie wzgórza – tam, gdzie niegdyś spoczywali ci, których kamienie zostały rozgrabione.

Góra Żydowska to miejsce, które działa na wyobraźnię i emocje w sposób trudny do opisania. Kiedy wchodzisz na wzgórze pośród starych dębów i nagle dostrzegasz piramidę złożoną z rozbitych macew – historia przestaje być abstrakcją. Staje się czymś namacalnym, ciążącym, prawdziwym.

To nie jest pomnik wzniesiony z nowych, polerowanych kamieni. To prawdziwe fragmenty życia – macewy, na których kiedyś widniały imiona, daty, epitafia. Dziś są poskładane jak puzzle, z których część na zawsze zaginęła. Ta niedoskonałość jest właśnie ich siłą.

Wokół rosną dęby pamiętające czasy, gdy na wzgórzu panował cmentarny spokój – 18 z nich ma status pomników przyrody. Jezioro Proboszczowskie mieni się w dole, a ptaki śpiewają zupełnie tak samo jak przed wiekami. To jeden z tych zakątków Wielkopolski, które dają do myślenia i zostają z tobą długo po powrocie do domu.

Odwiedzając Górę Żydowską, warto poświęcić więcej czasu samemu Złotowowi. Muzeum Ziemi Złotowskiej przechowuje dokumentację i eksponaty związane z historią żydowskiej gminy. Miasto leży w sercu Pojezierza Złotowskiego, otoczone lasami i jeziorami idealnymi do wypoczynku i aktywnej turystyki.

Złotów jest też bramą do Krajny – krainy historycznej pełnej kościołów, dworów i wsi zachowujących tradycyjny charakter. Połączenie historii, przyrody i regionalnej kuchni sprawia, że to świetny kierunek na weekend poza utartymi szlakami turystycznymi.