Pomnik Staszica w Pile stoi w miejscu z wielowiekową historią. Niewielu o niej pamięta

Pomnik Staszica odsłonięto dokładnie 2 października 1960 roku, podczas Dni Piły. Uroczystość miała podwójny wymiar patriotyczny, bo przypadała także 15. rocznica powrotu ziem zachodnich i północnych do Polski. Wzięli w niej udział przedstawiciele władz miasta i regionu oraz liczna społeczność Piły, a wartę honorową przy pomniku pełnili harcerze.

- Na odsłonięcie przyjechał zastępca przewodniczącego Rady Państwa prof. Stanisław Kulczyński, który osobiście dokonał tego aktu. Co ciekawe, pomnik nie stał wtedy tam, gdzie widzimy go dzisiaj, tylko po drugiej stronie rzeki, przy dawnej drodze łączącej Zamoście z centrum miasta. Na obecne miejsce, na bulwary nad Gwdą, przeniesiono go dopiero w 1977 roku - opowiada Maciej Usurski, kustosz Muzeum Stanisława Staszica w Pile.

Autorem pomnika był Edward Haupt, znany poznański rzeźbiarz, który studia ukończył jeszcze przed I wojną światową w Berlinie, w 1913 roku. Po wybuchu wojny został zmobilizowany do wojska pruskiego i ponad cztery lata walczył na froncie zachodnim. Później brał udział w powstaniu wielkopolskim, a okres II wojny światowej spędził w Krakowie.

- Haupt związany był ze Staszicem znacznie mocniej, niż mogłoby się wydawać. W 1955 roku wykonał tablicę z popiersiem Staszica, która trafiła na dawny szpital miejski w Pile, dziś siedzibę Zespołu Szkół Powstańców Wielkopolskich. Jest też autorem gipsowego modelu popiersia znajdującego się w zbiorach Muzeum Staszica oraz pomnika Staszica w Ciechocinku - dodaje Maciej Usurski.

Miejsce, w którym dziś stoi pomnik, ma znaczenie znacznie starsze niż sam monument. Tuż za pomnikiem, przy rzece, znajduje się przepust, przez który do Gwdy wpływał niegdyś potok zwany Bełczącym Zdrojem, później Młynówką. To właśnie na nim zbudowano młyn z tartakiem, od którego wzięła się nazwa miasta, bo dawniej tartak nazywano piłą.

Dziś strumień jest skanalizowany, a sam młyn z tartakiem stał w okolicy dzisiejszego wieżowca Piła Wita, najstarszego w mieście, ukończonego w grudniu 1965 roku. Dokładnej lokalizacji młyna nie da się już wskazać, ale teren przy pomniku był centrum gospodarczego życia dawnej Piły przez wieki.

Zanim powstał most, którym dziś przechodzimy przez Gwdę, mieszkańcy przeprawiali się w innym miejscu, nieco dalej, tam gdzie dziś stoi barka. Trasa prowadziła przez most na odnodze Gwdy zwanej Gordaliną, dalej przez Groblę w okolicy dzisiejszej restauracji Wyspiarz, a następnie kolejnym mostem przez główne koryto rzeki w stronę Zamościa.

Ślady tej przeprawy widać na osiemnastowiecznej mapie Szmettaua, na której wyraźnie oznaczono Groblę na dzisiejszej wyspie. Potwierdzenie przyszło jednak dopiero w 2014 roku, gdy nurkowie oczyszczający ten fragment Gwdy znaleźli na dnie kilkanaście sosnowych pali wbitych w grunt.

Próbki pobrał lokalny archeolog, pan Rola. Datowanie wykazało, że drzewa ścięto między 1699 a 1746 rokiem. Most musiał być jednak wielokrotnie naprawiany i pale wymieniano, dlatego przeprawa w tym miejscu istniała prawdopodobnie znacznie wcześniej, nawet przed wielkim pożarem miasta w 1626 roku, który most przetrwał.

Po pożarze z 1626 roku do Piły przyjechał sekretarz królewski Samuel Targowski, by ocenić zniszczenia i wytyczyć nowe ulice oraz place. Zajął się także terenem między kościołem świętych Janów a Młynówką, należącym wtedy do tamtejszego proboszcza.

Dwie działki między dzisiejszym pomnikiem a barką Targowski nakazał pozostawić jako wolne place. Miały służyć jako punkt zbiórki mieszkańców na wypadek pożaru lub innego kataklizmu, skąd można było szybko przeprawić się mostem na drugą stronę rzeki.

Most, który dziś nazywamy mostem króla Bolesława Chrobrego, powstał w końcu XVIII wieku jako konstrukcja drewniana. W 1888 roku wielka powódź zerwała przeprawę, ale most odbudowano, a pięć lat później dodano ścieżkę dla pieszych. W takiej formie znamy go z licznych przedwojennych kart pocztowych i fotografii.

W lutym 1945 roku most wysadzili wycofujący się Niemcy. Po wojnie odbudowano go ponownie, a dziś, wraz z pomnikiem Staszica, tworzy jeden z najbardziej charakterystycznych widoków centrum Piły, choć niewiele osób zdaje sobie sprawę, ile historii kryje się w tym jednym miejscu nad Gwdą.