Międzyrzecz wielu turystom kojarzy się przede wszystkim z potężnymi podziemiami Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Tymczasem niemal w centrum miasta znajduje się miejsce związane z historią o wiele wcześniejszą. Zamek piastowski stoi na terenie, na którym już ponad tysiąc lat temu funkcjonował ważny gród.
Dziś jest częścią Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej im. Alfa Kowalskiego i jednym z najcenniejszych zabytków tej części zachodniej Polski.
Wszystko zaczęło się od grodu
Początki osadnictwa obronnego w tym miejscu sięgają drugiej połowy IX wieku. W widłach Obry i Paklicy powstał wówczas gród, który w pierwszej połowie X wieku znalazł się w granicach rodzącego się państwa Piastów. O znaczeniu Międzyrzecza świadczy również obecność miasta w średniowiecznych źródłach. Wspominali o nim m.in. Thietmar z Merseburga, Gall Anonim oraz Jan Długosz.
Położenie na zachodnich rubieżach państwa przez kolejne stulecia miało ogromne znaczenie. W połowie XIII wieku, po utracie Ziemi Lubuskiej, międzyrzecki gród stał się jednym z najważniejszych punktów obronnych na zachodniej granicy Polski.
W pierwszej połowie XIV wieku warownia zaczęła zmieniać się w murowany zamek. Ostateczną murowaną formę uzyskała za panowania Kazimierza Wielkiego. Oficjalne rozporządzenie nadające zabytkowi status Pomnika Historii określa go wprost jako zamek fundacji Kazimierza Wielkiego.
Zamek, który miał bronić zachodniej granicy
Międzyrzecz przez wieki znajdował się w strategicznym miejscu. Zamek był rozbudowywany i modernizowany, a w XIV, XV i XVI wieku uczestniczył w konfliktach zbrojnych.
Jednym z najważniejszych wydarzeń w jego historii był rok 1520 i ostatnia wojna polsko-krzyżacka. Według Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej twierdza powstrzymywała wówczas wojska zakonne maszerujące w kierunku Poznania.
Znacznie poważniejsze konsekwencje przyniósł potop szwedzki. Zniszczony zamek został później odrestaurowany w skromniejszej formie i przestał być siedzibą starostów. Na przełomie XVII i XVIII wieku na podzamczu powstała dla nich nowa rezydencja.
Dzisiaj właśnie połączenie pozostałości średniowiecznego zamku, późniejszych zabudowań dworskich oraz parku tworzy historyczny zespół, który można oglądać podczas jednej wizyty.
Jeden z najcenniejszych zabytków w Polsce
Znaczenie zamku zostało oficjalnie potwierdzone w 2024 roku. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 13 listopada 2024 r. "Międzyrzecz - zamek piastowski z zespołem dworsko-parkowym" został uznany za Pomnik Historii. Akt wszedł w życie 19 listopada.
W uzasadnieniu ochrony wskazano wartości historyczne, naukowe i przestrzenne tego miejsca oraz jego rolę jako dawnego granicznego ośrodka obronno-administracyjnego.
Pomnik Historii obejmuje nie tylko sam zamek. W jego granicach znajdują się również dawny dwór starostów z oficyną, park, budynek bramny oraz budynek dawnej karczmy.
Zamek to dopiero początek zwiedzania
Wizyta na zamku może być jednocześnie okazją do zobaczenia zbiorów Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej. Placówka posiada ponad 18 tys. obiektów z zakresu m.in. historii, archeologii, sztuki, etnografii, numizmatyki i militariów.
Najbardziej znana jest kolekcja portretów trumiennych oraz tablic inskrypcyjnych i herbowych z XVII i XVIII wieku. Według muzeum liczy ona 220 obiektów i jest największym tego rodzaju zbiorem w Polsce.
Sam kompleks muzealny położony jest w blisko sześciohektarowym parku, w widłach dwóch rzek. To sprawia, że zwiedzanie nie musi ograniczać się wyłącznie do murów zamku i muzealnych sal.
Jest tu więcej powodów, żeby zostać na dłużej
Na zamku turystyczne możliwości Międzyrzecza się nie kończą. Najbardziej znaną atrakcją okolicy jest Międzyrzecki Rejon Umocniony z Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy w Pniewie. Gmina wskazuje również m.in. zabytkowy ratusz, gotycki kościół św. Jana Chrzciciela, jezioro Głębokie oraz spływy kajakowe Obrą i Paklicą.
Dzięki temu zamek można potraktować zarówno jako główny cel wycieczki, jak i jeden z punktów całodniowego zwiedzania Międzyrzecza i jego okolic.
Zamek trafi na polską monetę
O rosnącym znaczeniu międzyrzeckiego zabytku świadczy również najnowsza decyzja Narodowego Banku Polskiego. W oficjalnym planie emisji monet na 2027 rok znalazła się pięciozłotówka "Odkryj Polskę - Zamek w Międzyrzeczu".
Jej wprowadzenie do obiegu zaplanowano na maj 2027 roku. Moneta ma mieć nominał 5 zł, średnicę 24 mm, masę 6,54 g, a planowany nakład wynosi do miliona egzemplarzy. NBP zaznacza, że plan emisji może jeszcze ulec zmianie.
To kolejny argument, aby przy okazji podróży przez zachodnią Polskę zatrzymać się w Międzyrzeczu. Nie tylko dla wielkich podziemi MRU, z których miasto jest najbardziej znane, ale także dla miejsca, którego historia prowadzi wprost do czasów pierwszych Piastów.
