Pałac w Lubaszczu. Zapomniana rezydencja Ritterów

Krzysztof Dęga
Dwór w Lubaszczu.Dwór w Lubaszczu.
Źródło zdjęć: © Twoje7dni | Krzysztof Dęga

Niepozorna miejscowość niedaleko Nakła nad Notecią skrywa architektoniczną perełkę, która pamięta czasy ziemiańskich majątków, wielkich przemian i wojennej zawieruchy. Pałac w Lubaszczu, choć lata największej świetności ma już za sobą, nadal przyciąga uwagę swoją monumentalną bryłą i niezwykłą historią. To jedno z tych miejsc, obok których łatwo przejechać, nie zdając sobie sprawy, ile opowieści kryje się za starym ogrodzeniem.

Pałac, który pamięta XIX wiek

Zaledwie kilka kilometrów od Nakła nad Notecią, w niewielkim Lubaszczu, stoi budowla, którą miejscowi od pokoleń nazywają pałacem. Choć w dokumentacji konserwatorskiej figuruje jako dwór, jej rozmiary i architektoniczna forma rzeczywiście przywodzą na myśl okazałą rezydencję ziemiańską.

Historia obecnego budynku sięga drugiej połowy XIX wieku. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje rok 1864 jako datę jego powstania, natomiast opracowania historyczne podają, że prace budowlane i rozbudowa majątku trwały w latach 1864–1870. Rezydencję wzniesiono za czasów Ernesta I Rittera, przedstawiciela rodziny, która odegrała istotną rolę w gospodarczych dziejach Lubaszcza.

Nie był to zwykły wiejski dom. Budowla miała świadczyć o znaczeniu właścicieli i ich pozycji społecznej. Otaczały ją ogród, park oraz rozbudowane zaplecze gospodarcze. Całość tworzyła niewielki, ale samowystarczalny świat, którego rytm wyznaczały prace w folwarku i codzienne życie jego mieszkańców.

Architektura, która wciąż robi wrażenie

Pałac reprezentuje styl późnoklasycystyczny. Wzniesiono go z czerwonej cegły, którą następnie otynkowano. Budynek ma prostokątny korpus główny oraz nieco wyższe skrzydła boczne, nadające całej konstrukcji charakterystyczny, reprezentacyjny wygląd.

Najbardziej interesujące są detale elewacji. Zachowały się ozdobne boniowania, czyli regularne podziały powierzchni ścian, oraz gzyms z ornamentem kostkowym. Uwagę zwraca również dekoracyjna nisza w zachodniej części budynku.

Architektura nie miała jednak wyłącznie zachwycać. Rezydencję zaprojektowano także z myślą o wygodzie jej mieszkańców. Wewnątrz znajdowała się duża sala reprezentacyjna z wyjściem na taras, a także kuchnia wyposażona w rozwiązanie, które pod koniec XIX wieku musiało być prawdziwym udogodnieniem.

Była nim winda łącząca kuchnię z parterem, służąca do transportowania potraw. Jak informuje tablica historyczna umieszczona przy zabytku, szyb tej windy został później zamurowany.

To właśnie takie szczegóły pozwalają wyobrazić sobie codzienność dawnego dworu: przygotowywanie posiłków, przyjmowanie gości i funkcjonowanie rozbudowanego gospodarstwa.

Od rodziny Ritterów do Władysławy Kowalskiej

Dzieje Lubaszcza są znacznie starsze niż sam pałac. Najdawniejsze wzmianki o miejscowości pochodzą z końca XV wieku. Przez stulecia ziemie te należały do różnych właścicieli, a sama wieś była związana ze starostwem nakielskim.

W XIX wieku ważną postacią w historii majątku stał się Ernest I Ritter. To właśnie za jego czasów powstała okazała siedziba, a folwark został rozbudowany. Po jego śmierci majątkiem zarządzał syn, Ernest II Ritter.

Kolejna istotna zmiana nastąpiła w 1933 roku. Wówczas Lubaszcz kupiła Władysława Kowalska, która sprowadziła się tutaj wraz z siedmiorgiem dzieci. Rodzina gospodarowała na tych ziemiach do wybuchu II wojny światowej.

We wrześniu 1939 roku majątek został przejęty przez Niemców. Wojna zakończyła dotychczasowy rozdział w historii rezydencji i zapoczątkowała okres przemian, które na zawsze zmieniły charakter tego miejsca.

Uniwersytet Ludowy i nowe życie dawnego majątku

Po zakończeniu wojny pałac nie odzyskał już dawnej funkcji ziemiańskiej siedziby. W 1946 roku na terenie majątku utworzono Uniwersytet Ludowy, który prowadził kursy dla młodzieży wiejskiej.

Była to zupełnie inna rzeczywistość niż przedwojenne życie właścicieli. Dawna przestrzeń reprezentacyjna zaczęła służyć potrzebom edukacyjnym i społecznym.

Na przełomie 1949 i 1950 roku w Lubaszczu rozpoczął działalność Państwowy Ośrodek Maszynowy. Powojenna historia tego miejsca związała się więc także z mechanizacją rolnictwa i funkcjonowaniem państwowych przedsiębiorstw.

Według informacji umieszczonych na tablicy historycznej pałac przez wiele lat pełnił przede wszystkim funkcje biurowe. Nie przeprowadzono w nim wówczas kompleksowego remontu, dzięki czemu część dawnych elementów wyposażenia i układu wnętrz przetrwała dłużej, niż mogłoby się wydawać.

Zapomniany park i pozostałości dawnego folwarku

Pałac w Lubaszczu nie był samotną budowlą. Stanowił serce rozległego zespołu, w którym obok części mieszkalnej istniało zaplecze gospodarcze i parkowe.

Dziewiętnastowieczny park zajmował około hektara. Dawniej znajdowały się w nim trzy stawy, do których prowadziły ścieżki wyznaczone rzędami drzew. Według dokumentacji krajoznawczej do późniejszych czasów zachował się jeden z tych zbiorników.

Wśród parkowej roślinności wymieniane są stare lipy, dęby, klony i kasztanowce. Szczególną wartość mają wiekowe drzewa, będące żywymi świadkami historii posiadłości.

Zachowane opracowania wymieniają także dawne zabudowania folwarczne: czworaki z 1870 roku, stodołę i spichlerz z 1867 roku, stajnie oraz oborę z 1890 roku, a także oranżerię pochodzącą z 1895 roku.

Ciekawostką jest niewielki budynek mieszkalny określany jako "abisynka", wzniesiony w 1902 roku. Nazwa ta przetrwała w lokalnych opisach i stanowi kolejny ślad dawnej historii Lubaszcza.

Zabytek, który zasługuje na pamięć

W 1993 roku zespół dworsko-parkowy w Lubaszczu został wpisany do rejestru zabytków. Ochroną objęto nie tylko samą rezydencję, ale również park i historyczny mur kamienno-ceglany. Informację tę potwierdzają dane Muzeum Ziemi Krajeńskiej w Nakle nad Notecią oraz Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

W przypadku takich miejsc szczególne znaczenie mają zachowane fotografie, dokumenty i wspomnienia mieszkańców. To one pozwalają odtworzyć obraz posiadłości, która jeszcze przed kilkoma pokoleniami stanowiła jeden z ważniejszych punktów lokalnego życia.

Pałac w Lubaszczu przypomina, że historia nie zawsze kryje się w znanych zamkach czy popularnych atrakcjach turystycznych. Niekiedy wystarczy zboczyć z głównej drogi, aby znaleźć miejsce o przeszłości równie interesującej jak dzieje bardziej rozpoznawalnych rezydencji.

I choć dawne życie ziemiańskie bezpowrotnie przeminęło, monumentalny budynek nadal pozostaje świadectwem epoki, w której powstał. Warto o nim pamiętać, zanim kolejne ślady tej historii zatrze czas.

Gdzie znajduje się pałac w Lubaszczu?

Zabytek znajduje się w miejscowości Lubaszcz, około 4 km na zachód od Nakła nad Notecią, w województwie kujawsko-pomorskim. Jadąc z Piły w Lubaszczu na skrzyżowaniu należy skręcić w prawo. To propozycja dla osób zainteresowanych historią, dawną architekturą i odkrywaniem mniej znanych zakątków regionu. Szkoda tylko, że można go oglądać tylko zza ogrodzenia.

Wybrane dla Ciebie